Maqolada oziq-ovqat xavfsizligini boshqarish tizimlarida (ISO 22000, HACCP) monitoring jarayonini takomillashtiruvchi raqamli texnologiyalar nazariy jihatdan tahlil qilingan. Raqamli texnologiyalar funksiyasiga koʻra xavflarni oʻlchash va aniqlash (biosensorlar, aqlli sensorlar va Internet of Things), maʼlumotni uzatish va kuzatuvchanlik (radiochastotali identifikatsiya va blokcheyn) hamda tahlil va bashorat (bashoratli mikrobiologiya va sunʼiy intellekt) nuqtai nazaridan koʻrib chiqilgan. Tahlil koʻrsatadiki, ushbu texnologiyalar birgalikda "Food Safety 4.0" konsepsiyasi doirasida monitoringni davriy laboratoriya tekshiruvidan uzluksiz, risk-asoslangan va maʼlumotga tayangan nazoratga aylantiradi hamda HACCP ning monitoring va verifikatsiya tamoyillarini kuchaytiradi. Shu bilan birga, texnologik yechimlarning samarasi oziq-ovqat xavfsizligi madaniyati va inson omili bilan uzviy bogʻliq boʻlib, yuqori narx, tartibga solish, validatsiya va oʻzaro moslik masalalari ularni keng joriy etishni cheklaydi. Xulosalar Oʻzbekistonning eksportga yoʻnaltirilgan oziq-ovqat korxonalarida raqamli monitoringni bosqichma-bosqich joriy etish uchun nazariy va amaliy asos beradi.

Ushbu maqolamizda Markaziy Osiyo mamlakatlarida quyosh energetikasidan foydalanishning zamonaviy holati, mavjud salohiyati, rivojlanish imkoniyatlari va asosiy cheklovlari ilmiy adabiyotlar hamda xalqaro tashkilotlarning tahliliy ma’lumotlari asosida ko‘rib chiqilgan. Tadqiqotda Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston, Turkmaniston va O‘zbekistonning tabiiy-iqlimiy sharoitlari, quyosh radiatsiyasi resurslari, fotovoltaik texnologiyalarni qo‘llash imkoniyatlari hamda energetika tizimiga integratsiya masalalari umumlashtirilgan. Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, Markaziy Osiyo quyosh energetikasini rivojlantirish uchun yuqori tabiiy salohiyatga ega bo‘lsa-da, mavjud salohiyatdan foydalanish darajasi mamlakatlar bo‘yicha sezilarli darajada farq qiladi. Ayniqsa, mintaqaning quruq va issiq iqlimi quyosh panellarining ishlash samaradorligiga ta’sir qiluvchi changlanish, yuqori modul harorati va mavsumiy o‘zgaruvchanlik kabi omillarni yuzaga keltiradi. Shu bilan birga, quyosh energiyasining o‘zgaruvchan tabiati elektr tarmoqlarining moslashuvchanligi, energiya saqlash texnologiyalari va mintaqalararo elektr almashinuvini rivojlantirishni talab etadi. Maqolada O‘zbekiston misolida quyosh energetikasini rivojlantirish bo‘yicha amalga oshirilayotgan islohotlar va yirik quyosh hamda akkumulyator loyihalari ham tahlil qilinadi. Tadqiqot natijasida Markaziy Osiyoda quyosh energetikasini rivojlantirish faqat yangi generatsiya quvvatlarini qurish bilan cheklanmasdan, tarmoq infratuzilmasini modernizatsiya qilish, energiya saqlash tizimlarini kengaytirish, texnik xizmat ko‘rsatishning iqlimga mos usullarini joriy etish, investitsiyaviy muhitni takomillashtirish va mintaqaviy energetik hamkorlikni kuchaytirish bilan birgalikda olib borilishi zarurligi asoslangan.

Ushbu maqolada Buyuk Ipak yo‘lining Farg‘ona vodiysi tarixiy taraqqiyotidagi o‘rni, vodiyning qadimgi va o‘rta asrlardagi savdo-iqtisodiy, siyosiy hamda madaniy jarayonlardagi ahamiyati tadqiq etiladi. Farg‘ona vodiysining Sharq va G‘arbni bog‘lovchi muhim geografik hudud sifatidagi mavqei, uning xalqaro savdo yo‘llari tizimiga integratsiyalashuvi hamda hududdagi shaharlarning savdo-hunarmandchilik markazlari sifatida shakllanish jarayonlari tahlil qilinadi. Shuningdek, Buyuk Ipak yo‘li orqali ipak, ziravorlar, metall buyumlar, hunarmandchilik mahsulotlari va boshqa tovarlarning harakatlanishi bilan bir qatorda, turli xalqlar o‘rtasida ilm-fan, din, san’at, me’morchilik, urf-odat va texnologiyalarning tarqalishi ham yoritiladi. Maqolada Farg‘ona vodiysidagi shaharlar rivojining savdo yo‘llari bilan o‘zaro bog‘liqligi, karvon savdosining iqtisodiy va ijtimoiy hayotga ta’siri hamda madaniy almashinuvning mintaqa tarixiy taraqqiyotidagi ahamiyati manbalar va ilmiy tadqiqotlar asosida tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari Buyuk Ipak yo‘lining Farg‘ona vodiysini nafaqat iqtisodiy, balki sivilizatsiyalararo madaniy muloqot makoniga aylantirganini ko‘rsatadi.

Keng miqyosda olingan retrospektiv tahlilga ko‘ra, dunyodagi teleko‘rsatuvlarning 60 foizini ko‘ngilochar dasturlar tashkil etadi. Televideniening OAV sifatidagi taqdiri hal qilinayotib, ko‘pincha bu dasturlar tanqid ob’ektiga aylanadi. Mazkur maqolada O‘zbekiston va Yaponiya televideniyalari misolida axboriy va ko‘ngilochar dasturlar rivojlanishining asosiy tendensiyalari, televidenie sanoatining jamoatchilik talablariga qanday javob berishi tahlil qilinadi. Olingan natijalar asosida muallif tomonidan teleindustriyadagi talab va taklif o‘rtasidagi bog‘liqlik tadqiq etilgan.

Qandli diabetning 2-tipi (QD2T) va noalkogol yog‘li jigar kasalligi (NAJIK) metabolik buzilishlar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan, o‘zaro patogenetik aloqaga ega kasalliklar hisoblanadi. Ushbu ikki holatning birga uchrashi insulinrezistentlik, giperinsulinemiya, aterogen dislipidemiya, oksidlovchi stress va surunkali past darajali yallig‘lanishning kuchayishiga olib kelishi mumkin. Mazkur jarayonlar o‘z navbatida tomir endoteliyining funksional holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatib, metabolik endotelial disfunksiya rivojlanishiga zamin yaratadi. Maqolada QD2T va NAJIK birga kechuvchi bemorlarda insulinrezistentlik hamda endotelial disfunksiyani baholashda qo‘llaniladigan asosiy biokimyoviy markerlar tahlil qilinadi. Xususan, och qoringa glyukoza, insulin, HOMA-IR, HbA1c, triglitseridlar, HDL-xolesterin, LDL-xolesterin, ALT, AST, GGT, yuqori sezgir C-reaktiv oqsil (hs-CRP), adiponektin, leptin, azot oksidi (NO) bilan bog‘liq ko‘rsatkichlar va endotelin-1 kabi markerlarning klinik-biokimyoviy ahamiyati yoritiladi. NAJIK mavjud bemorlarda insulinrezistentlikning yuqori darajasi jigar steatozi va metabolik buzilishlar bilan bog‘liqligi, endotelial disfunksiya esa yurak-qon tomir xavfining muhim komponentlaridan biri sifatida namoyon bo‘lishi mumkinligi ko‘rsatiladi. Zamonaviy tadqiqotlarda NAJIK bilan og‘rigan bemorlarda qon tomir endotelial funksiyaning pasayishi, jumladan, braxial arteriyaning oqimga bog‘liq kengayishi (FMD) kamayishi qayd etilgan. Shu sababli insulinrezistentlik va endotelial disfunksiyani birgalikda baholash metabolik xavfni kompleks aniqlash uchun muhim yo‘nalishlardan biri hisoblanadi.